نهروان را از وسط قطع مىكند آن‌چنانكه آن شهر در دو طرف اين رود قرار مىگيرد ، نهروان همچنين از محلهائى به نام‌هاى جسر پوران و عبرتا و برزاطيا و اسكاف بنى الجنيد هم مىگذرد و در ناحيه جرجرايا به دجله مىريزد « 1 » . تسوى نهروان ميانه تا حدود شهر « العزيزيه » كنونى امتداد مىيافته و چيزى كه در اينجا درخور توجه مىنمايد اين است كه طغيانهاى پىدرپى دجله كه باعث مىشده آب دجله بسيارى از اراضى پست اين مناطق را فراگيرد بسيارى از آثار عمران قديم اين منطقه را هم از ميان برده و از اين آثار تنها تلّهاى مرتفعى ، كه آب آنها را فرا نمىگرفته ، و همچنين كناره‌هاى مرتفع آبراههاى قديم ( كه آنها هم از خاكبرداريهاى نهرهاى بزرگ حاصل مىشده ) به صورت تپه‌هاى خاكى باقى مانده است . و چنين آثارى را مىتوان جابه‌جا در آن منطقه ديد . * * * دير العاقول در همين منطقه نهروان ميانه از زمان ساسانيان ديرى وجود داشته كه در مآخذ عربى به نام دير العاقول خوانده شده و در جوار آن‌هم شهرى بوده كه آن هم « شهر دير العاقول » خوانده مىشده است . از نام و آوازه‌اى كه از اين شهر در مآخذ قديم باقى مانده چنين برمىآيد كه اين شهر مركز اين تسو يعنى نهروان ميانه بوده است . ابن حوقل در نقشه‌اى كه براى عراق كشيده و آن را با عنوان « صورة العراق » ضميمهء كتاب خود ساخته در جايى كه عراق را وصف كرده دير العاقول را بر جانب چپ دجله يعنى ساحل شرقى آن و شمال جبّل بين جبّل و كلواذى نشان داده است « 2 » . ياقوت گويد : « دير العاقول ميانهء مدائن كسرى و نعمانيّه واقع شده و تا بغداد پانزده فرسخ فاصله دارد . اين دير در ساحل دجله بوده ولى امروز ( يعنى زمان ياقوت ) با دجله يك ميل فاصله دارد . در قديم پيوستهء به اين دير شهرى با بازارهاى آباد وجود داشت ، و آن در روزگارى بود كه نهروان آباد

--> ( 1 ) . مسعودى ، التنبيه و الاشراف ، ص 53 . ( 2 ) . اين نقشه را در ص 209 كتاب صورة الارض ابن حوقل ، چاپ دار مكتبة الحياة بيروت خواهيد يافت .